Journal of Psychological Science

fa بررسی روانشناختی ارتباط انسان و خدا در مثنوی معنوی Psychological Investigation of the Relationship between Man and God in Masnavi Ma'navi عمومى General پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">زمینه:  رابطۀ انسان و خدا در مثنوی معنوی بر سه مؤلفۀ عرفانی «وحدت وجود»، «وحدت شهود» و «عشق و فنا» استوار است که هر یک به‌نوبۀ خود به پیامدهای روانی مثبتی همچون کاهش اضطراب وجودی، افزایش هشیاری و رهایی از دلبستگی‌های مادی می‌انجامند و در نهایت به «آرامش روانی و طمأنینه» ختم می‌شوند. با وجود اهمیت این پیوند، تحقیقات پیشین بیشتر به جنبه‌های فلسفی و ادبی این مفاهیم پرداخته‌اند و خلأ آشکاری در بررسی نظام‌مند پیامدهای روان‌شناختی این رابطه، به‌ویژه در مثنوی، وجود دارد. هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی روانشناختی ارتباط انسان و خدا در مثنوی معنوی انجام شد. روش: این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر مبنای تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی مستقیم شش دفتر مثنوی معنوی گردآوری شده‌اند و از میان حدود ۲۵ هزار بیت، ۳۵ بیت مرتبط با رابطۀ انسان و خدا، بر اساس کلیدواژه‌های موضوعی، اشارات صریح یا ضمنی به پیامدهای روان‌شناختی این رابطه و تکرار مضامین در دفترهای مختلف، به‌صورت هدفمند انتخاب شده‌اند. ابیات منتخب با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمونی، کدگذاری و طبقه‌بندی شده و مضامین عرفانی، ازجمله وحدت، شهود، عشق و فنا، و پیامدهای روان‌شناختی آن‌ها، مانند آرامش، طمأنینه و کاهش اضطراب، تحلیل و تفسیر شده‌اند. یافتهها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مولانا در مثنوی، ارتباط انسان و خدا را بر پایه‌ی سه مؤلفه‌ی عرفانی وحدت وجود، وحدت شهود و عشق فناگونه ترسیم کرده است که هر یک به‌نوبه‌ی خود، بستری برای کسب آرامش روانی و طمأنینه فراهم می‌آورند. این یافته‌ها آشکار می‌سازد که باور به هدفمندی هستی، هشیاری لحظه‌ای و رهایی از تعلقاتمادی، مهم‌ترین سازوکارهای روان‌شناختی مثنوی برای کاهش اضطراب وجودی و دستیابی مؤمنان به به‌زیستی معنوی در زندگی هستند. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مثنوی معنوی، با ترسیم ارتباط انسان و خدا بر پایۀ وحدت وجود، وحدت شهود و عشق عارفانه، الگویی عملی و کاربردی برای دستیابی به آرامش روانی و طمأنینه ارائه می‌دهد که می‌تواند در مشاوره‌های معنوی، روان‌درمانی مبتنی بر آموزه‌های دینی، و برنامه‌های ارتقای سلامت روان در جوامع اسلامی به‌کار گرفته شود و راهکاری نوین برای کاهش اضطراب‌های وجودی عصر مدرن فراهم آورد.</div> <div style="text-align: justify;">Background: The relationship between the human being and God in the Masnavi is grounded in three mystical concepts: the unity of being, the unity of vision, and love and annihation of the self. Each of these concepts contributes to positive psychological outcomes, including the reduction of existential anxiety, the enhancement of awareness, and liberation from material attachments, ultimately leading to psychological peace and tranquility. Despite the significance of this relationship, previous studies have focused primarily on the philosophical and literary dimensions of these concepts. Consequently, a clear gap remains in the systematic investigation of the psychological consequences of the human–God relationship, particularly as represented in the Masnavi. Purpose: The present study aimed to conduct a psychological examination of the relationship between the human being and God in the Masnavi. Method: This study employed a descriptive–analytical design based on qualitative content analysis. The data were collected through library research and direct examination of the six books of the Masnavi. From approximately 25,000 couplets, 35 couplets related to the human–God relationship were purposively selected. The selection was based on thematic keywords, explicit or implicit references to the psychological consequences of this relationship, and the recurrence of relevant themes across different books. The selected couplets were coded and categorized through qualitative content analysis and thematic analysis. Mystical themes—including unity, spiritual vision, love, and annihilation of the self—as well as their psychological consequences, such as peace, tranquility, and reduced anxiety, were subsequently analyzed and interpreted. Findings: The findings indicate that, in the Masnavi, Rumi portrays the relationship between the human being and God through three mystical components: the unity of being, the unity of vision, and self-annihilating love. Each of these components provides a foundation for attaining psychological peace and tranquility. The findings further demonstrate that belief in the meaningfulness and purposefulness of existence, present-moment awareness, and freedom from material attachments constitute the principal psychological mechanisms through which the Masnavi addresses existential anxiety and facilitates believers’ spiritual well-being. Conclusion: The results show that, by conceptualizing the human–God relationship in terms of the unity of being, the unity of vision, and mystical love, the Masnavi offers a practical and applicable model for achieving psychological peace and tranquility. This model may be employed in spiritual counseling, religiously oriented psychotherapy, and mental health promotion programs in Islamic communities. It may also provide an innovative framework for addressing the existential anxieties of the modern era.</div> مثنوی معنوی, بررسی رواشناختی, آرامش و طمأنینه, وحدت وجود, وحدت شهود. Masnavi, psychological examination, peace and tranquility, unity of existence, unity of intuition. 289 304 http://psychologicalscience.ir/browse.php?a_code=A-10-2309-1&slc_lang=fa&sid=1 Leila Mirzapour لیلا میرزاپور leila.mirzapur@gmail.com 100319475328460050138 100319475328460050138 No Department of Arabic language and literature, Bonab branch, Islamic Azad University, Bonab, Iran گروه زبان و ادبیات عربی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران. Fazlullah Razavipour فضل الله رضوی پور razavipor58@gmail.com 100319475328460050139 100319475328460050139 Yes Department of Language and Literature, Bonab Branch, Islamic Azad University, Bonab, Iran. گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران. Arash Mushfaqi آرش مشفقی Moshfeghi.arash@gmail.com 100319475328460050140 100319475328460050140 No Department of Language and Literature, Bonab Branch, Islamic Azad University, Bonab, Iran. گروه زبان و ادبیات، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران.