Journal of Psychological Science

fa تدوین و ارزیابی مداخله مبتنی بر نظریه دلبستگی‌ و ذهنی‌سازی برای ارتقای رابطه معلم-دانش‌آموز در مقطع متوسطه اول با رویکرد نقشه‌نگاری مداخله Developing and evaluating an attachment- and mentalization-based intervention to improve student-teacher relationships in junior high school using the intervention mapping تخصصي Special پژوهشي Research زمینه: کیفیت رابطه معلم-دانش‌آموز نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی و بهزیستی روانی دانش‌آموزان دارد. اما اغلب مداخلات مبتنی بر نظریه‌های دلبستگی و ذهنی‌سازی بر بهبود این روابط در دوران کودکی متمرکز بوده و دوره حساس نوجوانی کمتر بررسی شده است. بعلاوه، بیشتر این مداخلات در فرهنگ‌های فردگرای غربی توسعه یافته‌اند و تعمیم آن‌ها به فرهنگ‌های جمع‌گرا مانند ایران، نیازمند پژوهش بومی است. هدف: این پژوهش با هدف تدوین و ارزیابی اثربخشی یک برنامه مداخله‌ای هشت جلسه‌ای، مبتنی بر نظریه دلبستگی و ذهنی‌سازی و با استفاده از رویکرد نقشه‌نگاری مداخله، به‌منظور ارتقای کیفیت رابطه معلم-دانش‌آموز در مقطع متوسطه اول انجام شد. روش: روش این پژوهش نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون و گروه گواه با پیگیری یک ماهه بود. جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی معلمان و دانش‌آموزان مقطع متوسطه اول شهر یزد در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود. از این جامعه، 5 مدرسه و از هر مدرسه، ۳۲ معلم به روش نمونه‌گیری در دسترس و از میان دانش‌آموزان هر معلم، ۸ نفر روش تصادفی انتخاب شدند. معلمان به‌طور تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه قرار گرفتند. گروه آزمایش در برنامه مداخله ۸ جلسه‌ای شرکت کردند که براساس رویکرد نقشه‌نگاری مداخله و با محوریت بهبود ارتباطات معلم-دانش‌آموز تدوین شده بود. ابزارهای پژوهش شامل نسخه اصلاح‌شده پرسشنامه رابطه معلم-دانش‌آموز (جعفرپور و همکاران، 1403) و پرسشنامه ذهنی‌سازی (دیمیتریویچ و همکاران، 2018) برای معلمان و پرسشنامه ادراک از حمایت معلم (بنزن و همکاران، ۲۰۱۷) و مقیاس احساس تعلق به مدرسه (براون و ایوانز، ۲۰۰۲) برای دانش‌آموزان بود. داده‌ها به کمک روش تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر توسط نرمافزار SPSS25 تحلیل شدند. یافته ها: نتایج پژوهش نشان داد این مداخله تأثیر معناداری بر بهبود کیفیت رابطه معلم-دانش‌آموز (01/0 >p) داشت. همچنین، دانش‌آموزان گروه آزمایش در مقایسه با گروه گواه، افزایش معناداری در ادراک حمایت معلم (01/0 >p) و احساس تعلق به مدرسه (01/0 >p) نشان دادند و معلمان، نمره بالاتری در مهارت‌های ذهنی‌سازی (01/0 >p) کسب کردند. نتیجه‌گیری: با توجه به اثربخشی مداخله‌ مبتنی بر نظریه‌های دلبستگی و ذهنی‌سازی در بهبود روابط معلم–دانش‌آموز در مقطع متوسطه اول، پیشنهاد می‌شود که از این رویکرد در محیط‌های آموزشی برای تقویت کیفیت ارتباطات و ایجاد محیط یادگیری حمایتی استفاده شود.   Background: Positive student-teacher relationships are fundamental for students’ academic development and psychological well-being. However, most attachment- and mentalization-based interventions have primarily focused on early childhood, with limited attention to the critical period of adolescence. Moreover, these interventions have been predominantly developed in individualistic Western contexts, raising concerns about their applicability to collectivist cultures such as Iran. Aims: This study aimed to develop and evaluate the effectiveness of an eight-session intervention program based on attachment theory and mentalization, developed using the Intervention Mapping framework, to enhance the quality of student-teacher relationships in junior high schools. Methods: A quasi-experimental pretest-posttest design with a control group and a one-month follow-up was employed. The study population included all junior high school teachers and students in Yazd during the 2024–2025 academic year. Five schools were selected from this population, and within these schools, 32 teachers were chosen using convenience sampling. Subsequently, eight students were randomly selected from the list of all students taught by each teacher. Teachers were then randomly assigned to experimental and control groups. The experimental group participated in an eight-session, theory-based intervention program targeting improved student-teacher relationships, designed using the Intervention Mapping approach. Data were collected using the Adapted Student-Teacher Relationship Scale (Jafarpoor et al., 2025) and the Mentalization Scale (Dimitrijevic et al., 2018) for teachers, as well as the Perception of Teacher's Support Questionnaire (Benzon et al., 2017) and the School Belongingness Scale (Brown & Evans, 2002) for students. Data analysis was conducted using repeated-measures ANOVA in SPSS 25. Results: The intervention significantly improved the quality of student-teacher relationships (p< 0.01). Students in the experimental group reported a significant increase in perceived teacher support (p< 0.01) and sense of school belonging (p< 0.01) compared to the control group. Teachers also reported significant improvements in mentalization skills (p< 0.01). Conclusion: Given the demonstrated effectiveness of the attachment and mentalization-based intervention for enhancing student-teacher relationships in junior high schools, its implementation in educational settings is recommended to improve relational quality and foster more supportive learning environments.   ادراک از حمایت معلم, تعلق به مدرسه, دلبستگی, ذهنی‌سازی, رابطه معلم-دانش‌آموز, مداخله آموزشی, مقطع متوسطه Attachment, Educational intervention, Junior high school, Mentalization, Perception of teacher's support, Sense of school belonging, Student-teacher relationship 1 25 http://psychologicalscience.ir/browse.php?a_code=A-10-2659-2&slc_lang=fa&sid=1 Fateme Jafarpoor فاطمه جعفرپور fateme_jafarpoor@yahoo.com 2520011122 No Ph.D. Candidate, Faculty of Education & Psychology, Shahid Beheshti University دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Mohammad Ali Mazaheri محمدعلی مظاهری mazaheri45@gmail.com 1285678346 Yes Professor, Faculty of Education & Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran (Corresponding Author) استاد، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران (نویسنده مسئول). Saeed Ghanbari سعید قنبری S_ghanbari@sbu.ac.ir 0062998730 No Assistant Professor, Faculty of Education & Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran استادیار، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Jalil Fathabadi جلیل فتح‌آبادی J_Fathabadi@sbu.ac.ir 5719807314 No Associate Professor, Faculty of Education & Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran دانشیار، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.