Journal of Psychological Science

fa نقش گردشگری در ارتقاء سلامت روان و رفاه: مروری بر شواهد و سازوکارها The Role of Tourism in Promoting Mental Health and Well-being: A Review of Evidence and Mechanisms تخصصي Special پژوهشي Research زمینه: گردشگری با کارکردهای فردی (تفریح و تجربه)، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، جایگاهی چندبعدی در توسعه جوامع دارد و همواره مورد توجه سیاست‌گذاران و پژوهشگران بوده است. در سال‌های اخیر، نقش گردشگری به ویژه در قالب طبیعت‌گردی و تعاملات فرهنگی، فراتر از منافع سنتی، به عنوان مداخله‌ای مؤثر در ارتقاء سلامتروان و بهزیستی فردی و اجتماعی شناخته شده و به یکی از دغدغه‌های اصلی حوزه توسعه پایدار تبدیل شده است. هدف: هدف مطالعه حاضر بررسی مرور سیستماتیک نقش گردشگری در ارتقاء سلامت و بهزیستی روانشناختی بود. روش: در این مطالعه مرور سیستماتیک بدین صورت که یافته های پژوهشی از سال های میلادی 2020 تا 2025 در پایگاه های اطلاعاتی SID،Magiran، Springer، Scopus، Pubmed، Science direct و Google Scholar با جستجوی کلمات کلیدی گردشگری، سفر، تعطیلات، اوقات فراغت، گردشگر، مسافر، گردش، سلامت روان، بهزیستی روانشناختی، بهزیستی، کیفیت زندگی، استرس، اضطراب، افسردگی، خلق و خو، شادی، رضایت از زندگی، اثرات روانشناختی، فواید روانشناختی مورد بررسی قرار گرفت که در نهایت براساس معیارهای ورود و خروج 30 مقاله وارد پژوهش و با استفاده از نرمافزار اکسل نتایج طبقه بندی، خلاصه و گزارش شد. یافته ها: یافته‌های این مرور نظام‌مند نشان می‌دهد گردشگری، به‌ویژه گردشگری مبتنی بر طبیعت و تجارب معنادار، نقش مؤثری در ارتقاء سلامت روان، کاهش افسردگی، اضطراب و استرس، و افزایش شادی، رضایت از زندگی و کیفیت روابط اجتماعی دارد. این اثرات در گروه‌های مختلف شامل دانشجویان، سالمندان، گردشگران و ساکنان محلی مشاهده شده و در مطالعات مختلف تأیید شده است. همچنین، گردشگری می‌تواند خطر ابتلا به اختلالات شناختی در سالمندان را کاهش دهد و به عنوان یک مداخله پیشگیرانه و غیردارویی برای بهبود سلامت و بهزیستی فردی و اجتماعی توصیه می‌شود. بر اساس شواهد، استمرار و تکرار فعالیت‌های گردشگری و توجه به طراحی تجارب معنادار، در کنار سیاستگذاری مبتنی بر شواهد و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، برای ارتقاء سلامتروان و توسعه پایدار اهمیت ویژه‌ای دارد. نتیجه‌گیری: بر اساس یافته‌های این پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که گردشگری به عنوان یک مداخله غیر دارویی و فراگیر، ظرفیت قابل توجهی در ارتقاء سلامتروان و بهزیستی فردی و اجتماعی دارد و می‌تواند به طور مؤثری در کاهش علائم منفی روانشناختی و افزایش کیفیت زندگی گروه‌های مختلف جمعیتی نقش‌آفرینی کند. شواهد به دست آمده بر ضرورت توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان حوزه سلامت و گردشگری به توسعه راهبردهای مبتنی بر شواهد، ایجاد فرصت‌های دسترسی همگانی به تجارب گردشگری و طراحی برنامه‌هایی با رویکرد چندبعدی برای ارتقاء بهزیستی جسمانی، روانشناختی و اجتماعی تأکید می‌کند.   Background: Given the growing importance of mental health and well-being as key indicators of sustainable development and quality of life, identifying and promoting effective approaches to enhance these critical dimensions has always been a major concern for researchers and policymakers. In recent years, tourism—especially with an emphasis on nature-based experiences and cultural interactions—has attracted attention as a promising non-pharmacological intervention for improving mental health and increasing individual and social well-being. Aims: The aim of the present study was to review the role of tourism in promoting mental health and well-being by systematically examining the evidence and underlying mechanisms. Methods: This systematic review examined research findings from 2020 to 2025, using databases such as SID, Springer, Scopus, PubMed, ScienceDirect, and Google Scholar. Keywords including tourism, mental health, well-being, psychological well-being, nature tourism, and tourism experience were used in the search process. Based on the inclusion criteria, out of 40 reviewed articles, 30 were included in the study. The results were classified, summarized, and reported using Excel software. Results: The results indicated that tourism, particularly nature-based tourism, has a significant and positive impact on enhancing mental health and increasing individual well-being. The systematic review of recent studies suggests that participation in tourism activities can substantially reduce symptoms of depression, anxiety, and stress, while also improving mood, increasing happiness, and reducing rumination. Furthermore, evidence shows that tourism plays an important role in improving quality of life and preventing cognitive disorders and dementia among the elderly. In addition, tourism experiences, by strengthening cultural identity and providing opportunities for social and cultural interaction, further enhance the psychological and social dimensions of well-being. These findings highlight the importance of considering the multidimensional nature of well-being and the necessity for evidence-based policymaking to develop inclusive and health-oriented tourism initiatives.   گردشگری, سلامت روان, رفاه, طبیعت‌گردی, مرور نظام مند Tourism, Mental Health, Well-being, Ecotourism, Systematic Review 1 18 http://psychologicalscience.ir/browse.php?a_code=A-10-3017-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Sharif Malekzadeh محمدشریف ملک زاده razirazi1402@gmail.com 3258498581 100319475328460041118 Yes Associate Professor, Department of Management, Chairman of the Board of CTAN (SITI1), Tehran, Iran. E-mail: info@siti1.org دانشیار، گروه مدیریت، رییس هیأت مدیره سی تی وان (SITI1)، تهران، ایران.