Journal of Psychological Science

fa بررسی آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران و تأثیر آن بر بهبود مهارت‌های اجتماعی و زبانی کودکان با نشانه‌های نقص توجه/بیش‌فعالی The Effect of a Social Skills Training Program Based on Classical Persian Literature on Improving Social and Language Skills in Children with Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">زمینه: کودکان با نشانه‌های نقص توجه/بیش‌فعالی علاوه بر مشکلات توجه، در مهارت‌های اجتماعی و کاربرد زبان نیز ضعف جدی دارند که می‌تواند به انزوای اجتماعی و ناسازگاری در بزرگسالی منجر شود. در ایران تاکنون برنامه‌ای بومی و مبتنی بر نیازهای خاص این کودکان طراحی و ارزیابی نشده است. بهره‌گیری از ادبیات کلاسیک ایران ظرفیتی منحصربه‌فرد برای آموزش غیرمستقیم مهارت‌های اجتماعی و زبانی فراهم می‌کند که تاکنون مورد پژوهش قرار نگرفته است. هدف: هدف این مطالعه تدوین برنامه آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران و بررسی تأثیر آن بر بهبود مهارت‌های اجتماعی و زبانی کودکان با نشانه‌های نقص توجه/بیش‌فعالی بود. روش: این مطالعه نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون–پس‌آزمون–پیگیری سه‌ماهه و گروه کنترل بر روی ۴۰ دانش‌آموز پایه اول تا سوم ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ انجام شد که واجد نشانه‌های اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی بودند. شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش طی ۱۱ جلسه ۷۵ دقیقه‌ای آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران با رویکرد شناختی–رفتاری دریافت کرد و گروه گواه مداخله‌ای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری داده‌ها شامل مقیاس کانرز (کانرز و همکاران، 1998)، آزمون بررسی یکپارچه عملکرد دیداری شنیداری (سندفورد و ترنر، 2000)، مقیاس رتبه‌بندی مهارت‌های اجتماعی (گرشام و الیوت، 2011) و پرسشنامه تجدیدنظرشده برقراری ارتباط کودکان (بیشاپ، 2013)  بود. داده‌ها با تحلیل واریانس با اندازه‌گیری‌های مکرر در نرم‌افزار SPSS-22 تحلیل شد. یافته ها: نتایج نشان داد مداخله آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران بهبود معناداری در همکاری، قاطعیت و رفتارهای برون‌زا (05/0>p) ایجاد کرد که تا پیگیری سه‌ماهه پایدار بود. در مهارت‌های زبانی نیز آغازگری، انسجام، مکالمات غیرکلیشه‌ای، استفاده از بافت، سازگاری، روابط اجتماعی و زبان کاربردی به‌طور معنادار (05/0>p)  بهبود یافت و این پیشرفت‌ها در پیگیری حفظ شد. اندازه اثرها از کوچک تا بزرگ متغیر بود که بیانگر اثربخشی و پایداری مداخله است. نتیجه‌گیری: برنامه آموزش مهارت‌های اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران، علاوه بر بهبود مهارت‌های اجتماعی و زبانی کودکان دبستانی با نشانه‌های نقص توجه/بیش‌فعالی، امکان تعمیم این مهارت‌ها به موقعیت‌های روزمره را فراهم می‌کند. این رویکرد می‌تواند توسط آموزگاران، مشاوران مدارس و درمانگران به‌عنوان مکمل مداخلات رایج به کار گرفته شود و با بهره‌گیری از داستان‌های بومی، محیطی جذاب و فرهنگی فراهم آورد که یادگیری و تثبیت مهارت‌ها را تسهیل نماید.</div> <div style="text-align: justify;">Background: Children with symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) not only experience attentional difficulties but also exhibit significant deficits in social skills and pragmatic language, which may lead to social isolation and maladjustment in adulthood. In Iran, no culturally adapted program specifically designed to address the unique needs of these children has been developed and evaluated to date. The use of classical Persian literature offers a unique capacity for the indirect teaching of social and language skills, yet this potential has not been explored empirically. Aims: This study aimed to develop a social skills training program based on classical Persian literature and to examine its effect on improving social and language skills among children with ADHD symptoms. Methods: A quasi-experimental study with a pre-test–post-test–three-month follow-up design and a control group was conducted with 40 first- to third-grade elementary students in Isfahan during the 2024–2025 academic year who met the criteria for ADHD symptoms. Participants were randomly assigned to experimental and control groups. The experimental group attended 11 weekly 75-minute sessions of social skills training based on classical Persian literature using a cognitive–behavioral approach, while the control group received no intervention. Data collection instruments included the Conners Parent Rating Scale (Conners et al., 1998), the Integrated Visual and Auditory Continuous Performance Test (Sandford & Turner, 2000), the Social Skills Improvement System Rating Scales (Gresham & Elliott, 2011), and the Children’s Communication Checklist–2 (Bishop, 2013). Data were analyzed using repeated measures ANOVA in SPSS-22. Results: The intervention led to statistically significant improvements in cooperation, assertiveness, and externalizing behaviors (p<0.05) that were maintained at the three-month follow-up. In the domain of language skills, significant gains were observed in initiation, coherence, non-stereotyped conversations, use of context, adaptability, social relations, and overall pragmatic language (p<0.05), all of which were sustained at follow-up. Effect sizes ranged from small to large, indicating both the effectiveness and durability of the intervention. Conclusion: The social skills training program based on classical Persian literature not only enhanced the social and language skills of elementary school children with ADHD symptoms but also supported the transfer of these skills to everyday situations. This culturally grounded approach can be implemented by teachers, school counselors, and therapists as a complementary method to conventional interventions, creating an engaging and culturally relevant environment that facilitates the learning and retention of targeted skills.</div> مهارت‌های اجتماعی, مهارت‌های زبانی , نقص توجه, بیش‌فعالی, ادبیات کلاسیک Social skills, Language skills, Attention deficit Hyperactivity, ADHD, Classic literature 1 22 http://psychologicalscience.ir/browse.php?a_code=A-10-3140-1&slc_lang=fa&sid=1 Mahboubeh Moslemifar محبوبه مسلمی فر mhb.moslemifar@ut.ac.ir 1292662379 100319475328460044364 No Department Psychology and education of exceptional children, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Ali Akbar Arjmandnia علی اکبر ارجمندنیا arjmandnia@ut.ac.ir 0531815358 100319475328460044365 Yes Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Iran گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Mohsen Shokoohi Yekta محسن شکوهی یکتا myekta@ut.ac.ir 0043770592 100319475328460044366 No Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Iran گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Saeed Hasanzadeh سعید حسن زاده shasanz@ut.ac.ir 100319475328460044367 100319475328460044367 No Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Iran گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Bagher Ghobari bonab باقر غباری بناب bghobari@ut.ac.ir 1582953791 100319475328460044368 No Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Iran گروه روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Najmeh Dorri نجمه دری n.dorri@modares.ac.ir 2571699059 100319475328460044369 No Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, University of Tarbiat Modares, Tehran, Iran گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم‌انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، تهران، ایران.