آدرس ایمیل خود را وارد نمایید
ثبت
پیام خود را بنویسید
بهار 1405(اردیبهشت)،ج
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
محبوبه مسلمی فر 
، علی اکبر ارجمندنیا* ، محسن شکوهی یکتا ، سعید حسن زاده ، باقر غباری بناب ، نجمه دری
، علی اکبر ارجمندنیا* ، محسن شکوهی یکتا ، سعید حسن زاده ، باقر غباری بناب ، نجمه دری
گروه روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ، arjmandnia@ut.ac.ir
چکیده: (39 مشاهده)
زمینه: کودکان با نشانههای نقص توجه/بیشفعالی علاوه بر مشکلات توجه، در مهارتهای اجتماعی و کاربرد زبان نیز ضعف جدی دارند که میتواند به انزوای اجتماعی و ناسازگاری در بزرگسالی منجر شود. در ایران تاکنون برنامهای بومی و مبتنی بر نیازهای خاص این کودکان طراحی و ارزیابی نشده است. بهرهگیری از ادبیات کلاسیک ایران ظرفیتی منحصربهفرد برای آموزش غیرمستقیم مهارتهای اجتماعی و زبانی فراهم میکند که تاکنون مورد پژوهش قرار نگرفته است.
هدف: هدف این مطالعه تدوین برنامه آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران و بررسی تأثیر آن بر بهبود مهارتهای اجتماعی و زبانی کودکان با نشانههای نقص توجه/بیشفعالی بود.
روش: این مطالعه نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون–پسآزمون–پیگیری سهماهه و گروه کنترل بر روی ۴۰ دانشآموز پایه اول تا سوم ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ انجام شد که واجد نشانههای اختلال نقص توجه/بیشفعالی بودند. شرکتکنندگان بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش طی ۱۱ جلسه ۷۵ دقیقهای آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران با رویکرد شناختی–رفتاری دریافت کرد و گروه گواه مداخلهای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری دادهها شامل مقیاس کانرز (کانرز و همکاران، 1998)، آزمون بررسی یکپارچه عملکرد دیداری شنیداری (سندفورد و ترنر، 2000)، مقیاس رتبهبندی مهارتهای اجتماعی (گرشام و الیوت، 2011) و پرسشنامه تجدیدنظرشده برقراری ارتباط کودکان (بیشاپ، 2013) بود. دادهها با تحلیل واریانس با اندازهگیریهای مکرر در نرمافزار SPSS-22 تحلیل شد.
یافته ها: نتایج نشان داد مداخله آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران بهبود معناداری در همکاری، قاطعیت و رفتارهای برونزا (05/0>p) ایجاد کرد که تا پیگیری سهماهه پایدار بود. در مهارتهای زبانی نیز آغازگری، انسجام، مکالمات غیرکلیشهای، استفاده از بافت، سازگاری، روابط اجتماعی و زبان کاربردی بهطور معنادار (05/0>p) بهبود یافت و این پیشرفتها در پیگیری حفظ شد. اندازه اثرها از کوچک تا بزرگ متغیر بود که بیانگر اثربخشی و پایداری مداخله است.
نتیجهگیری: برنامه آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران، علاوه بر بهبود مهارتهای اجتماعی و زبانی کودکان دبستانی با نشانههای نقص توجه/بیشفعالی، امکان تعمیم این مهارتها به موقعیتهای روزمره را فراهم میکند. این رویکرد میتواند توسط آموزگاران، مشاوران مدارس و درمانگران بهعنوان مکمل مداخلات رایج به کار گرفته شود و با بهرهگیری از داستانهای بومی، محیطی جذاب و فرهنگی فراهم آورد که یادگیری و تثبیت مهارتها را تسهیل نماید.
هدف: هدف این مطالعه تدوین برنامه آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران و بررسی تأثیر آن بر بهبود مهارتهای اجتماعی و زبانی کودکان با نشانههای نقص توجه/بیشفعالی بود.
روش: این مطالعه نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون–پسآزمون–پیگیری سهماهه و گروه کنترل بر روی ۴۰ دانشآموز پایه اول تا سوم ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ انجام شد که واجد نشانههای اختلال نقص توجه/بیشفعالی بودند. شرکتکنندگان بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش طی ۱۱ جلسه ۷۵ دقیقهای آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران با رویکرد شناختی–رفتاری دریافت کرد و گروه گواه مداخلهای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری دادهها شامل مقیاس کانرز (کانرز و همکاران، 1998)، آزمون بررسی یکپارچه عملکرد دیداری شنیداری (سندفورد و ترنر، 2000)، مقیاس رتبهبندی مهارتهای اجتماعی (گرشام و الیوت، 2011) و پرسشنامه تجدیدنظرشده برقراری ارتباط کودکان (بیشاپ، 2013) بود. دادهها با تحلیل واریانس با اندازهگیریهای مکرر در نرمافزار SPSS-22 تحلیل شد.
یافته ها: نتایج نشان داد مداخله آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران بهبود معناداری در همکاری، قاطعیت و رفتارهای برونزا (05/0>p) ایجاد کرد که تا پیگیری سهماهه پایدار بود. در مهارتهای زبانی نیز آغازگری، انسجام، مکالمات غیرکلیشهای، استفاده از بافت، سازگاری، روابط اجتماعی و زبان کاربردی بهطور معنادار (05/0>p) بهبود یافت و این پیشرفتها در پیگیری حفظ شد. اندازه اثرها از کوچک تا بزرگ متغیر بود که بیانگر اثربخشی و پایداری مداخله است.
نتیجهگیری: برنامه آموزش مهارتهای اجتماعی مبتنی بر ادبیات کلاسیک ایران، علاوه بر بهبود مهارتهای اجتماعی و زبانی کودکان دبستانی با نشانههای نقص توجه/بیشفعالی، امکان تعمیم این مهارتها به موقعیتهای روزمره را فراهم میکند. این رویکرد میتواند توسط آموزگاران، مشاوران مدارس و درمانگران بهعنوان مکمل مداخلات رایج به کار گرفته شود و با بهرهگیری از داستانهای بومی، محیطی جذاب و فرهنگی فراهم آورد که یادگیری و تثبیت مهارتها را تسهیل نماید.
فهرست منابع
1. امیدی، حمید؛ ساجدی، فیروزه؛ رستمی، رضا و بخشی، عنایت اله (1398). اثربخشی آموزش گروهی مهارت های اجتماعی بر بهبود مهارت های اجتماعی دانش آموزان مبتلا به اختلال کم توجهی و بیش فعالی. مجله مطالعات ناتوانی، 9(78)، 1-9. doi:20.1001.1.23222840.1398.9.0.58.0
2. رحمانی کلنگرانی، نجمه و سیاح سیاری، نیمتاج (1397).مقایسه شاخص های یکپارچه عملکرد دیداری-شنیداری در دانش آموزان مبتلا به بیش فعالی، نقص توجه و بیش فعالی نقص توجه. اندیشه و رفتار، 9(13)،67-87. https://sanad.iau.ir/Journal/jtbcp/Issue/50242
3. رحیمی، افسانه؛ یارمحمدیان، احمد؛ عابدی، احمد و فرامرزی، سالار (1397). اثربخشی مداخله گروهی مهارت های اجتماعی مبتنی بر برنامه دی روزیر در بهبود ارتباط، همکاری، ابراز وجود و همدلی در کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم. فصلنامه کودکان استثنایی، 18(1)، 59-72. doi: 20.1001.1.16826612.1397.18.1.4.1
4. حسن زاده، سعید؛ امرایی، کورش و صمدزاده، صبا (1398). فراتحلیلی بر شیوع اختلال کاستی توجه و بیش فعالی در ایران. نشریه توانمندسازی کودکان استثنایی. 10(2)، 165-177. doi:10.22034/ceciranj.2019.95987
5. شهاییان، آمنه؛ شهیم، سیما؛ بشاش، لعیا و یوسفی، فریده (1386). هنجاریابی، تحلیل عاملی و پایایی فرم کوتاه ویژه والدین مقیاس درجه بندی کانرز برای کودکان 6 تا 11 ساله در شهر شیراز. مجله مطالعات روانشناختی، 3(3)، 97-120. doi:10.22051/psy.2007.1704
6. محمودی، فریبا؛ ظریفیان، طللیعه؛ کاظمی، یلدا و شیرازی، طاهره سیما (1393). انطباق پرسشنامه ی تجدیدنظر شده برقراری ارتباط نسخه دوم با زبان فارسی و تعیین ویژگی های روانسنجی آن. پژوهش در علوم توانبخشی، 10(2)، 291-281.https://civilica.com/doc/1593085/
7. Abdullah, R., Alrige, M., & Bitar, H. (2024). Employing Elements of Virtual Reality to Enhance Social Skills Among Children With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Quasi Experimental Study. TEM Journal, 2237–2248. DOI: 10.18421/TEM133-51
8. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
9. Ansarinasab, S., Panahi, S., Ghassemi, F., Dibakar, G., & Jafari, S. (2022). Synchronization stability analysis of functional brain networks in boys with ADHD during facial emotions processing. Physica A Statistical Mechanics and Its Applications, 603, 127848.https://doi.org/10.1016/j.physa.2022.127848
10. Barkely, R. A. (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4th ed.). Guilford Press.
11. Bishop, D. (1998). Development of the Children’s Communication Checklist (CCC): A Method for Assessing Qualitative Aspects of Communicative Impairment in Children. The Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 39(6), 879–891. DOI: 10.1017/S0021963098002832
12. Bishop, D. (2013). Children’s communication checklist (CCC-2). In Encyclopedia of autism spectrum disorders (pp. 614-618). Springer, New York, NY..DOI: 10.1007/978-1-4419-1698-3_1929
13. Conners, C. K., Sitarenios, G., Parker, J. D., & Epstein, J. N. (1998). The revised Conners’ Parent Rating Scale (CPRS-R): Factor structure, reliability, and criterion validity. Journal of Abnormal Child Psychology, 26(4), 257–268.DOI: 10.1023/A:1022602400621
14. Corkum, P., Corbin, N., & Pike, M. (2010). Evaluation of a School-Based Social Skills Program for Children With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Child & Family Behavior Therapy, 32(2), 139–151. DOI: 10.1080/07317101003776472
15. Even-Simkin, E. (2024). Assessment of pragmatic skills in adults with ADHD. Language and Health, 2(1), 66–78. DOI: 10.1016/j.laheal.2024.02.002
16. Faradilla, A. (2020). Social skill interventions on children with attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD): Parents and peers involvement. In Proceedings of the 5th ASEAN Conference on Psychology, Counselling, and Humanities (ACPCH 2019) (Penang, Malaysia). DOI: 10.2991/assehr.k.200120.001
17. Feruza, Kh. (2024). A Brief Overview of Pragmatics: Language in Context. American Journal of Philological Sciences, 4(03), 24–31. DOI: 10.37547/ajps/Volume04Issue03-05
18. Fery, J. R., Elliott, S. N., & Gresham, F. M. (2011). Preschoolers’ Social Skills: Advances in Assessment for Intervention Using Social Behavior Ratings. School Mental Health, 3(4), 179–190. https://doi.org/10.1007/s12310-011-9060-y
19. Geurts, H., Hartman, C., Verte, S., Oosterlaan, J., Roeyers, H., & Sergeant, J. (2009). Language problems in children with ADHD: A review of the literature. International Journal of Language & Communication Disorders, 44(5), 549–574. DOI: 10.1080/13682820802243344
20. Greenway, C. (2018). The efficacy of Social Stories in the classroom to reduce disruptive behaviours in children with ADHD. Acta Psychopathologica, 4(3), 1–10.DOI: 10.4172/2469-6676.100173
21. Gresham, F. M., Elliott, S. N., Vance, M. J., & Cook, C. R. (2011). Comparability of the Social Skills Rating System to the Social Skills Improvement System: Content and psychometric comparisons across elementary and secondary age levels. School Psychology Quarterly, 26(1), 27. DOI: 10.1037/a0022662
22. Hassanzadeh, S., Amraei, K., & Samadzadeh, S. (2020). A meta-analysis of Attention Deficit/Hyperactivity Disorder prevalence in Iran. Journal of Exceptional Children Empowerment, 10(2019), 165–177. doi:10.22034/ceciranj.2019.95987 [persian].
23. Kalokyri, A. (2025). Navigating the interplay of ADHD, social norms, and friendships: perspectives from secondary school students with ADHD. Pastoral Care in Education, 1-22.https://doi.org/10.1080/02643944.2025.2495667
24. Karbasi Amel, A., Rahnamaei, H., & Hashemi, Z. (2023). Play therapy and storytelling intervention on children’s social skills with attention deficit-hyperactivity disorder. Journal of Education and Health Promotion, 12, 317.DOI: 10.4103/jehp.jehp_1104_22
25. Katsarou, D. v, Efthymiou, E., Kougioumtzis, G. A., Sofologi, M., & Theodoratou, M. (2024). Identifying Language Development in Children with ADHD: Differential Challenges, Interventions, and Collaborative Strategies. Children (Basel, Switzerland), 11(7), 841. DOI: 10.3390/children11070841
26. Kouvava, S., Antonopoulou, K., Kokkinos, C. M., & Ralli, A. M. (2025). Social Understanding and Friendships in Children with Attention Deficit/Hyperactivity Disorder or Dyslexia. Behavioral Sciences, 15(2), 216.DOI: 10.3390/bs15020216
27. Laugeson, E. A., Ellingsen, R., & Estabillo, J. A. (2024). Social skills training for autistic adolescents and adults. In Adolescents and adults with autism spectrum disorders (pp. 75-101). Cham: Springer International Publishing. DOI: 10.1007/978-3-031-46463-8_4
28. Mahmoodi, F., Zarifiyan, T., Kazemi, Y., & Shirazi, T. (2014). Cultural adaptation and validation of the Persian version of the children’s communication checklist- second edition (CCC-2). JRRS, 10(2), 281–291. https://civilica.com/doc/1593085/ [persian].
29. Martin, A. F., Rubin, G. J., Rogers, M. B., Wessely, S., Greenberg, N., Hall, C. E., ... & Brooks, S. K. (2025). The changing prevalence of ADHD? A systematic review. Journal of affective disorders, 119427.https://doi.org/10.1016/j.jad.2025.119427
30. Méndez-Freije, I., Areces, D., & Rodriguez, C. (2023). Language Skills in Children with Attention Deficit Hyperactivity Disorder and Developmental Language Disorder: A Systematic Review. Children (Basel, Switzerland), 11(1), 14.DOI: 10.3390/children11010014
31. Motavalli pour, A., Beh-Pajooh, A., Shokoohi-Yekta, M., Sorbi, M.H., Farahzadi, M.H. (2018). The Relationship between Cognitive-Behavioral Skills and Mother-Child Interaction with Conduct Disorder Symptoms and Oppositional Defiant Disorder in Children with ADHD. JCHR. 7(4), 231-241. doi:10.18502/jchr.v7i4.269
32. Omidi, H., Sajedi, F., Rostami, R., & Bakhshi, E. (2019). Group Social Skills Training on the Improvement of Social Skills in Students with Attention Deficit Hyperactivity Disorder. MEJDS, 9(0), 78–78. doi:20.1001.1.23222840.1398.9.0.58.0 [persian].
33. Paidipati, C. P., Brawner, B., Eiraldi, R., & Deatrick, J. A. (2017). Parent and family processes related to ADHD management in ethnically diverse youth. Journal of the American Psychiatric Nurses Association, 23(2), 90-112. doi: 10.1177/1078390316687023
34. Pal, D. K., Chaudhury, G., Das, T., & Sengupta, S. (1999). Validation of a Bengali adaptation of the Conners’ Parent Rating Scale (CPRS- 48). British Journal of Medical Psychology, 72(4), 525–533. DOI: 10.1348/000711299160211
35. Parks, K. M., Hannah, K. E., Moreau, C. N., Brainin, L., & Joanisse, M. F. (2023). Language abilities in children and adolescents with DLD and ADHD: A scoping review. Journal of Communication Disorders, 106, 106381.https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2023.106381
36. Rahimi, A., Yarmohamadian, A., Abedi, A., & Faramarzi, S. (2018). Efficacy of a Social Skills Group Intervention Based on DeRosier Program for Improving Comunication, Cooperation, Assertion, and Empathy in Children with Autism Spectrum Disorders. JOEC, 18(1), 59–72. doi: 20.1001.1.16826612.1397.18.1.4.1[persian].
37. Rahmani, N., & Sayyah, N. (2018). Comparison of integrated visual-auditory performance indicators in students with hyperactivity, attention deficit, and attention deficit/hyperactivity disorder. Thought & Behavior in Clinical Psychology, 12(49), 67–77. https://sanad.iau.ir/Journal/jtbcp/Issue/50242 [persian].
38. Sandford, J. A., & Turner, A. (2000). Integrated visual and auditory continuous performance test manual. Richmond, VA: Braintrain Inc.https://doi.org/10.1037/t05189-000
39. Shahayian, A., Shahim, S., Bashash, L., & Yousefi, F. (2008). Normativity, factor analysis and reliability of the short form of the Connors Rating Scale for parents for children aged 6 to 11 in Shiraz. Quarterly Journal of Psychological Studies, 3(3), 97. doi:10.22051/psy.2007.1704 [persian].
40. Siswanti, D. N., & Daud, M. (2024). Manfaat metode bercerita terhadap kemampuan sosial emosional anak usia dini [Benefits of storytelling methods for early childhood social–emotional abilities]. Indo MathEdu Intellectuals Journal, 5(6), 6598–6610. DOI: 10.54373/imeij.v5i6.1947
41. Storebø, O. J., Andersen, M. E., Skoog, M., Hansen, S. J., Simonsen, E., Pedersen, N., ... & Gluud, C. (2019). Social skills training for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children aged 5 to 18 years. Cochrane Database of Systematic Reviews, (6). doi: 10.1002/14651858.CD008223.pub3
42. Wang, J., Zou, Z., Huang, H., ZHang, Y., & He, X. (2024). Effects of repetitive transcranial magnetic stimulation on prefrontal cortical activation in children with attention deficit hyperactivity disorder: A functional near-infrared spectroscopy study. Frontiers in Neurology, 15, Article 1503975. DOI: 10.3389/fneur.2024.1503975
43. Zhang, Y., Keighrey, C., & Murray, N. (2023). A VR intervention based on Social Story™ to develop social skills in children with ASD. Proceedings of the 2023 ACM International Conference on Interactive Media Experiences, 205–208. DOI: 10.1145/3573381.3596459
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط مجوز کرییتیو کامنز (CC BY-NC-ND) قابل بازنشر است. |
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0)