الگوی ساختاری خودناتوان سازی با تحصیل گریزی در دانش‌آموزان دختر: نقش میانجی‌گری باورهای انگیزشی

عزیزی راد, مژگان; تنها, زهرا

doi:10.61186/jps.24.147.343

پیام خود را بنویسید

ارسال به ایمیل

دوره 24، شماره 147 - ( بهار 1404(خرداد)، 1404 ) جلد 24 شماره 147 صفحات 362-343 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61186/jps.24.147.343

Mendeley

Zotero

RefWorks

Azizi Rad M, Tanha Z. (2025). The Structural Model of Self-Handicapping with School Avoidance in Female Students: The Mediating Role of Motivational Beliefs. Journal of Psychological Science. 24(147), 343-362. doi:10.61186/jps.24.147.343
URL: http://psychologicalscience.ir/article-1-2916-fa.html

عزیزی راد مژگان، تنها زهرا.(1404). الگوی ساختاری خودناتوان سازی با تحصیل گریزی در دانش‌آموزان دختر: نقش میانجی‌گری باورهای انگیزشی مجله علوم روانشناختی 24 (147) :362-343 10.61186/jps.24.147.343

URL: http://psychologicalscience.ir/article-1-2916-fa.html

الگوی ساختاری خودناتوان سازی با تحصیل گریزی در دانش‌آموزان دختر: نقش میانجی‌گری باورهای انگیزشی

مژگان عزیزی راد

، زهرا تنها^*

گروه روانشناسی، دانشکده تعلیم و تربیت اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم ‎آباد، ایران. ، Tanha_zahra1986@yahoo.com

چکیده: (4 مشاهده)

زمینه: پدیده تحصیل گریزی (مدرسه گریزی) به‌عنوان فرآیندی تلقی می‌شود که ناشی از عوامل مختلفی است. به همین خاطر بررسی پیشایندهای روانشناختی مبتنی بر الگوهای روانشناسی تربیتی در دانش‌آموزان یک ضرورت کابردی جهت متناسب‌سازی و اقدام به موقع مداخلات انگیزشی است.
هدف: این پژوهش باهدف الگوی ساختاری خودناتوان سازی تحصیلی با تحصیل گریزی در دانش‌آموزان دختر: نقش میانجی‌گری باورهای انگیزشی بررسی نقش میانجی‌گر باورهای انگیزشی در دانش‌آموزان دورۀ دوم متوسطه شهر خرم‌آباد انجام شد.
روش: روش پژوهش توصیفی از نوع همبستگی که به روش مدل‌یابی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. جامعه آماری این پژوهش را تمامی دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم شهر خرم‌آباد در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ (۷۳۵۷ نفر) تشکیل دادند. در این پژوهش با استناد به فرمول سوپر (۲۰۲۵) برای مدل‌یابی معادلات ساختاری حجم نمونه ۲۰۰ نفر از دانش‌آموزان دختر دورۀ دوم متوسطه شهر خرم‌آباد بود که به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. برای جمع آوری داده‌ها از پرسشنامه رفتارهای آداب گریز تحصیلی (کلارک و همکاران، ۲۰۱۵)، پرسشنامه راهبردهای انگیزشی برای یادگیری (پینتریج و دی‌گروت، ۱۹۹۰) و پرسشنامۀ خود ناتوان سازی (جونز و رودوالت، ۱۹۹۸) ستفاده شد. داده‌های جمع‌آوری شاده با استفاده از نرم افزار SPSS.28 و نرم افزار Smart PLS. 4 با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌سازی معادلات ساختاری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافته‌ها: نتایج حاصل از مدل‌یابی معادلات ساختاری نشان داد که ضریب مسیر مستقیم و استاندارد خود ناتوان‌سازی بر تحصیل گریزی دانش‌آموزان با (۴۵۵/۰=β) مثبت و معنی‌دار بود. همچنین ضریب مسیر مستقیم باورهای انگیزشی بر تحصیل گریزی (۴۳۰/۰-=β) منفی و معنی‌دار بود. ضریب مسیر مستقیم و استاندارد شده خود ناتوان‌سازی بر باورهای انگیزشی (۴۷۵/۰-=β) منفی و معنی‌دار بود. باورهای انگیزشی در رابطه بین خود ناتوان‌سازی و تحصیل گریزی با ضریب مسیر غیرمستقیم و استاندارد (۲۰۶/۰=β) معنی‌دار بود. ۲۳ درصد از واریانس باورهای انگیزشی توسط خودناتوان سازی و ۵۸ درصد از واریانس تحصیل گریزی دانش‌آموزان دختر توسط خودناتوان سازی و باورهای انگیزشی تبیین شد.
نتیجه‌گیری: با توجه به این نتایج با شناسایی و غربالگری دانش‌آموزان تحصیل گریز و برگزاری مداخلات روانشناختی مبتنی بر ابعاد شناختی، فراشناختی، انگیزشی و رفتاری در سطح فردی و خانوادگی می‌تواند سهم قابل توجهی از پیشایندهای (تحصیل گریزی) را کاهش و میزان رغبت و انگیزه تحصیلی را افزایش می‌دهد.

واژه‌های کلیدی: باورهای انگیزشی، تحصیل گریزی، خود ناتوان‌سازی، دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم.

متن کامل [PDF 1298 kb] (1 دریافت)

نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي
دریافت: 1403/11/25 | پذیرش: 1404/2/18 | انتشار: 1404/3/1

فهرست منابع

1. پور موسی بزنجانی، حسین، محمدی‌فر، محمدعلی؛ طالع پسند، سیاوش، و رضایی، علی محمد (۱۴۰۰). روابط ساختاری باورهای فراشناختی و انگیزشی با اهمال‌کاری دانشجویان بر اساس نقش واسطه‌ای راهبردهای یادگیری. مجله علوم روان‌شناختی، ۲۰ (۱۰۸): ۲۲۲۴-۲۲۱۱. 10.52547/JPS.20.108.2211

2. حسینی‌نسب، سید داوود، و رامشه، سید محمدحسین. (۱۳۷۹). بررسی ارتباط بین مؤلفه‌های یادگیری خود - نظم داده شده باهوش. علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، ۱۶-۱۵ (۲-۱ (پیاپی ۳۱-۳۰))، ۸۵-۹۶. https://sid.ir/paper/423714/fa

3. حیدری، محمود، خداپناهی، محمدکریم، دهقانی، محسن. (۱۳۸۸). بررسی ویژگی‌های روانسجی مقیاس خود ناتوان‌سازی. تحقیقات علوم رفتاری، ۷ (۲) ۱۰۶-۹۷. http://rbs.mui.ac.ir/article-1-157-en.html

4. سرمد، زهره، حجازی، الهه و عباس بازرگان. (۱۳۹۰). روش تحقیق در علوم رفتاری، انتشارات آگاه.

5. مام شریفی، پیمان؛ اسدی، محبوبه؛ و دادور ممقانی، الناز. (1403). مدل خود خاموشی و افسردگی در زنان متأهل با نقش واسطه‌ای تنظیم هیجان. رویش روان شناسی، ۱۳ (۶)، ۲۲۰-۲۱۱. http://frooyesh.ir/article-1-5167-fa.html

6. منوچهری، دلارام. (۱۳۹۸). نقش واسطه‌ای تاب‌آوری تحصیلی در رابطه بین رفتارهای آداب گریز تحصیلی و رفتارهای آداب گریز تحصیلی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز]. دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی. https://www.magiran.com/p654294

7. موسوی، سیده اقدس؛ درتاج، فریبرز، و بوالمعالی الحسینی، خدیجه (۱۳۹۹). الگوی علی روابط بین تنظیم شناختی هیجان، پایگاه اجتماعی - اقتصادی با انگیزش تحصیلی: نقش واسطه‌ای خودناتوان سازی. مجله علوم روانشناختی، 19 (92)، ۹۹۹-۱۰۱۰. 20.1001.1.17357462.1399.19.92.7.7

8. موسوی‌نژاد، عبدالحمید. (۱۳۷۶). بررسی رابطه باورهای انگیزشی و راهبردهای یادگیری خودتنظیمی و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان سال سوم راهنمایی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران]. دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی. https://lib.ut.ac.ir/site/catalogue/1282259

9. نیکنام، ماندانا. (۱۳۸۸). ارتباط و مقایسه باورهای کمال‌گرایانه و رفتارهای خودناتوان‌ساز در دانشجویان [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا].

10. Attendance Works. (2025). The hidden struggle of school avoidance.https://www.attendanceworks.org/the-hidden-struggle-of-school-avoidance/

11. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman. https://doi.org/10.4324/9780203749292

12. Clark, C. M., Barbosa-Leiker, C., Gill, L. M., & Nguyen, D. (2015). Revision and psychometric testing of the incivility in nursing education (INE) survey: Introducing the INE-R. Journal of Nursing Education, 54(6), 306–315. https://doi.org/10.3928/01484834-20070101-03

13. Cohen, J. (2013). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203771587

14. Collins, P., Leo, M. S., Eslami, M., Hebert, M., Levine, J., & Lee, J. W. (2024). The motivational beliefs and attitudes about writing of international students enrolled in online academic English classes during the COVID-19 pandemic. Frontiers in psychology, 14, 1232664. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1232664

15. Connolly, S. E., Constable, H. L., & Mullally, S. L. (2023). School distress and the school attendance crisis: a story dominated by neurodivergence and unmet need. Frontiers in psychiatry, 14, 1237052. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1237052

16. Demsky, J. (2024). The hidden struggle of school avoidance. School Avoidance Alliance. https://www.attendanceworks.org/the-hidden-struggle-of-school-avoidance/

17. Densing, M. R. B., Bacas, M. A. M., Bangquiao, K. J. V., & Talusan, A. A. (2025, April). Self handicapping and academic procrastination in accountancy, business, and management (ABM) students at Tacurong National High School basis for intervention program. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.32131.21283

18. Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2020). From expectancy-value theory to situated expectancy-value theory: A developmental, social cognitive, and sociocultural perspective on motivation. Contemporary Educational Psychology, 61, 101859. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101859

19. Eccles, J. S., Adler, T. F., Futterman, R., Goff, S. B., Kaczala, C. M., Meece, J. L., & Midgley, C. (1983). Expectancies, values and academic behaviors. In J. T. Spence (Ed.), Achievement and achievement motives (pp. 75–146). W. H. Freeman. https://doi.org/10.4236/als.2019.74012

20. Endiape, H. K. A., & Hermosa, J. P. (2023). Academic self-handicapping and self-regulating learning strategies for student engagement in performance of Grade 8 students in Araling Panlipunan. International Journal of Multidisciplinary: Applied Business and Education Research (IJMABER), 4(9), 3165–3171. https://doi.org/10.11594/ijmaber.04.09.09

21. Ferrante, P. (2022). Academic self-handicapping: The role of self-concept clarity and students’ learning strategies. Frontiers in Psychology, 13, 1058335. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1058335

22. Fong, C. J., Altan, S., Gonzales, C., Kirmizi, M., Adelugba, S. F., & Kim, Y.-e. (2024). Stay motivated and carry on: A meta-analytic investigation of motivational regulation strategies and academic achievement, motivation, and self-regulation correlates. Journal of Educational Psychology, 116(6), 997–1018. https://doi.org/10.1037/edu0000886

23. Gayary, M., & Kalita, S. (2025). Relationship between academic procrastination and academic achievement of postgraduate students. Journal of Education and Health Promotion, 14(1), 8. https://doi.org/10.4103/jehp.jehp_435_24

24. Gil, A. J., Antelm-Lanzat, M., Cacheiro-Gonzalez, M. L., & Perez-Navio, E. (2019). School Dropout Factors: A Teacher and School Manager Perspective. Educational Studies, 45, 756-770. https://doi.org/10.1080/03055698.2018.1516632

25. Han Y. (2024). Structural model of intelligence beliefs, motivational beliefs, academic self-handicapping and academic adjustment in Chinese undergraduate students. BMC psychology, 12(1), 602. https://doi.org/10.1186/s40359-024-01999-w

26. Han, B. M. (2024). Academic self-efficacy and motivational beliefs in educational adaptation. BMC Psychology, 12, 602. https://doi.org/10.1186/s40359-024-01789-7

27. Heydari, M., Khodapanahi, M. K., & Dehghani, M. (2009). Investigating the psychometric properties of the Self-Handicapping Scale. Behavioral Sciences Research, 7(2), 97-106. [In Persian]. http://rbs.mui.ac.ir/article-1-157-en.html

28. Hosseini Nasab, S. D., & Ramsheh, S. M. H. (2000). Investigating the relationship between components of self-regulated learning and intelligence. Social Sciences and Humanities of Shiraz University, 15-16(1-2 (consecutive 30-31)), 85-96. [In Persian]. https://sid.ir/paper/423714/fa

29. Ibourk, A., & Raoui, S. (2024). Territorial obstacles causing early school dropout in Morocco: Multivariate spatial analysis. Heliyon, 11(1), e41386. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e41386

30. Jones, E. E., & Rhodewalt, F. (1982). The Self-handicapping Scale. Available from F. Rhodewalt, Department of Psychology, University of Utah, Salt Lake City, UT.https://doi.org/10.1037/t09528-000

31. Karhina, K., Bøe, T., Hysing, M., Askeland, K. G., & Nilsen, S. A. (2024). Parental separation and school dropout in adolescence. Scandinavian journal of public health, 52(5), 632–639. https://doi.org/10.1177/14034948231164692

32. Khurshid, K., Mushtaq, R., Rauf, U., Anwar, N., Abbas, Q., Aljhani, S., Ramzan, Z., & Shahzadi, M. (2025). Cognitive behavior therapy for academic burnout, procrastination, self-handicapping behavior, and test anxiety among adolescents: a randomized control trial. BMC psychology, 13(1), 94. https://doi.org/10.1186/s40359-025-02371-2

33. Lazarides, R., Dicke, A.-L., Rubach, C., Oppermann, E., & Eccles, J. S. (2022). Motivational profiles across domains and academic choices within Eccles et al.’s situated expectancy-value theoretical framework. Developmental Psychology. Advance online publication. https://doi.org/10.1037/dev0001250

34. MamSharifi P, Asadi M, Dadvar Mamaqani E. (2024). Model of self-silencing and depression in married women with the mediating role of emotion regulation. Rooyesh. 13(6), 211-220. http://frooyesh.ir/article-1-5167-fa.html (In Persian)

35. Manav, A. N., & Temel, Z. (2024). Self-handicapping and perfectionism. In Psychological Applications and Trends. https://doi.org/10.36315/2024inpact123

36. Manouchehri, D. (2019). The mediating role of academic resilience in the relationship between academic aversion behaviors and academic aversion behaviors (Master’s thesis, Shiraz University). Faculty of Educational Sciences and Psychology. [In Persian]. https://www.magiran.com/p654294

37. Mata, M., Statin, N., & Nurmi, J. E. (2023). Self-handicapping in educational contexts: Pathways to school disengagement. International Journal of School Psychology. https://doi.org/10.1016/j.ijsp.2023.100014

38. McDonald, B., Michelson, D., & Lester, K. J. (2024). Intervention for school anxiety and absenteeism in children (ISAAC): Co-designing a brief parent-focused intervention for emotionally-based school avoidance. Clinical child psychology and psychiatry, 29(3), 850–866. https://doi.org/10.1177/13591045231222648

39. Mirzaee, M., Farahani, A., Heidari, M., & Amrai, K. (2011). Comparing self-handicapping among blind and deaf students. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 15, 777–779. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.03.179

40. Mousavi Aghdas, M., Dortaj, F., & Abolmaali Hosseini, Kh. (2020). Causal model of the relationships between cognitive emotion regulation, socio-economic status, and academic motivation: The mediating role of self-handicapping. Journal of Psychological Sciences, 19(92), 999-1010. [In Persian]. https://doi.org/10.52547/JPS.19.92.999

41. Mousavi Nejad, A. (1997). The relationship between motivational beliefs, self-regulated learning strategies, and academic achievement of third-grade middle school students (Master’s thesis, University of Tehran, Faculty of Psychology and Educational Sciences). [In Persian].https://lib.ut.ac.ir/site/catalogue/1282259

42. Niknam, M. (2009). The relationship and comparison of perfectionistic beliefs and self-handicapping behaviors in students (Master’s thesis, Alzahra University). [In Persian].

43. Öz H. (2025). The relationship between self-efficacy and uncertainty avoidance levels of school administrators. Frontiers in psychology, 16, 1554768. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1554768

44. Pintrich, P. R. (1999). The role of motivation in promoting and sustaining self-regulated learning. International Journal of Educational Research, 31, 459–470. https://doi.org/10.1037/0022-0663.82.1.33

45. Pintrich, P. R., & De Groot, E. V. (1990). Motivational and self-regulated learning components of classroom academic performance. Journal of Educational Psychology, 82(1), 33–40. https://doi.org/10.1037/0022-0663.82.1.33

46. Pourmousa Bzanjani, H., Mohammadifar, M. A., Talehpasand, S., & Rezaei, A. M. (2022). Structural relationships of metacognitive and motivational beliefs with students’ procrastination based on the mediating role of learning strategies. Journal of Psychological Science, 20(108), 2211-2224. [In Persian]. https://doi.org/10.52547/JPS.20.108.2211

47. Psyridou, M., Prezja, F., Torppa, M., Lerkkanen, M. K., Poikkeus, A. M., & Vasalampi, K. (2024). Machine learning predicts upper secondary education dropout as early as the end of primary school. Scientific reports, 14(1), 12956. https://doi.org/10.1038/s41598-024-63629-0

48. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. The Guilford Press. https://doi.org/10.1521/978.14625/28806

49. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self‐determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860

50. Sarmad, Z., Hejazi, E., & Bazargan, A. (2011). Research methods in behavioral sciences. Agah Publications. [In Persian].

51. Schwinger, M., Trautner, M., Pütz, N., Fabianek, S., Lemmer, G., Lauermann, F., & Wirthwein, L. (2022). Why do students use strategies that hurt their chances of academic success? A meta-analysis of antecedents of academic self-handicapping. Journal of Educational Psychology, 114(3), 576–596. https://doi.org/10.1037/edu0000706

52. Schwinger, M., Wirthwein, L., Lemmer, G., & Steinmayr, R. (2014). Academic self‐handicapping and achievement: A meta‐analysis. Journal of Educational Psychology, 106(3), 744–761. https://doi.org/10.1037/a0035832

53. Soper, D.S. (2025). A-priori Sample Size Calculator for Structural Equation Models [Software]. Available from https://www.danielsoper.com/statcalc

54. Török, L., Szabó, Z. P., & Orosz, G. (2022). Promoting a growth mindset decreases behavioral self-handicapping among students who are on the fixed side of the mindset continuum. Scientific Reports, 12(1), 7454. https://doi.org/10.1038/s41598-022-11547-4

55. Urdan, T., & Midgley, C. (2001). Academic self‐handicapping and achievement goals: A further examination. Contemporary Educational Psychology, 26(1), 61–75. https://doi.org/10.1006/ceps.2000.1045

56. Westland, J. C. (2010). Lower bounds on sample size in structural equation modeling. Electronic Commerce Research and Applications, 9(6), 476-487. https://doi.org/10.1016/j.elerap.2010.07.003

57. Woreta G. T. (2024). Predictors of academic engagement of high school students: academic socialization and motivational beliefs. Frontiers in psychology, 15, 1347163. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1347163