استادیار زبان و ادبیات فارسی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران ، razavipor58@gmail.com
چکیده: (38 مشاهده)
زمینه: غزلیات حافظ شیرازی به دلیل تراکم نمادین، چندمعنایی، ابهام ساختاری و طرح پارادوکسهای اخلاقی و عرفانی، بستری غنی برای مطالعات میانرشتهای فراهم میآورند. با این حال، در ادبیات پژوهشی موجود، هیچ مطالعه مستقیمی که مفاهیم روانشناسی تحلیلی یونگ و دیدگاههای پسایونگی را به طور خاص بر غزل حافظ تطبیق داده باشد، یافت نمیشود و کاربست نظریههای غربی بر متون پیشامدرن فارسی نیازمند احتیاط روششناختی است.
هدف: هدف از این پژوهش مروری، ارائه یک تحلیل روانشناختیِ پسایونگیِ نمادهای عشق، رندی و پیر مغان در غزلیات حافظ: با تأکید بر فرایند فردیتیابی، فرافکنی و یکپارچگی روان بود.
روش: این مطالعه به روش مرور انتقادی و تحلیل تطبیقی-مفهومی انجام شده است. دادهها از ۳۸ منبع معتبر علمی در حوزههای حافظپژوهی، مطالعات غزل فارسی، عرفان اسلامی، مطالعات ترجمه و دریافت، و نظریههای کهنالگویی و روانشناختی گردآوری شده و با رویکرد درونفرهنگی و نشانهشناختی مورد سنتز قرار گرفتهاند.
یافتهها: یافتهها نشان میدهند که «عشق» و «معشوق» در شعر حافظ، نه یک کهنالگوی ثابت (مانند آنیما)، بلکه یک «پرده نمادین با تعین بیشازحد» و «صفحهای از خطاب چندپاره» هستند که ساحتهای عاشقانه، الهی، بلاغی و روانی را همزمان در خود جمع میکنند. «رندی» نه اباحهگری، بلکه موضعی اخلاقی، ضدّ ریاکاری و معادل «یکپارچگی روانیِ پذیرای سایه» است که شکاف میان ظاهر و باطن را افشا میکند. مفهوم «فردیت» در این بستر با تحول باطنی، اخلاص، ادب، مجاهده با نفس و فنا و بقا همراستا است. در خصوص «پیر مغان»، شکاف آشکاری در منابع اختصاصی وجود دارد و این نماد صرفاً از طریق اقتصاد کلان ابهام و مرجعیت دگراندیشانه در غزل حافظ قابل تبیین است.
نتیجهگیری: خوانش پسایونگی از حافظ زمانی از اعتبار علمی برخوردار است که از تقلیلگرایی روان-زندگینامهای پرهیز کرده و مفاهیم روانشناختی را به عنوان ابزارهایی اکتشافی و ثانویه در خدمت فرم چندصدایی غزل و سنت عرفانی-ادبی فارسی به کار گیرد.
شمارهی مقاله: 14
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصي دریافت: 1405/8/13 | پذیرش: 1405/9/1
| بازنشر اطلاعات |
 |
این مقاله تحت شرایط مجوز کرییتیو کامنز (CC BY-NC-ND) قابل بازنشر است. |