آدرس ایمیل خود را وارد نمایید
ثبت
پیام خود را بنویسید
دوره 23، شماره 134 - ( بهار 1403(اردیبهشت)، 1403 )
جلد 23 شماره 134 صفحات 304-289 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Mirzapour L, Razavipour F, Mushfaqi A. (2024). Psychological Investigation of the Relationship between Man and God in Masnavi Ma'navi. Journal of Psychological Science. 23(134), 289-304. doi:10.61186/jps.23.134.289
URL: http://psychologicalscience.ir/article-1-2219-fa.html
URL: http://psychologicalscience.ir/article-1-2219-fa.html
میرزاپور لیلا، رضوی پور فضل الله، مشفقی آرش.(1403). بررسی روانشناختی ارتباط انسان و خدا در مثنوی معنوی مجله علوم روانشناختی 23 (134) :304-289 10.61186/jps.23.134.289
گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران. ، razavipor58@gmail.com
چکیده: (6 مشاهده)
زمینه: رابطۀ انسان و خدا در مثنوی معنوی بر سه مؤلفۀ عرفانی «وحدت وجود»، «وحدت شهود» و «عشق و فنا» استوار است که هر یک بهنوبۀ خود به پیامدهای روانی مثبتی همچون کاهش اضطراب وجودی، افزایش هشیاری و رهایی از دلبستگیهای مادی میانجامند و در نهایت به «آرامش روانی و طمأنینه» ختم میشوند. با وجود اهمیت این پیوند، تحقیقات پیشین بیشتر به جنبههای فلسفی و ادبی این مفاهیم پرداختهاند و خلأ آشکاری در بررسی نظاممند پیامدهای روانشناختی این رابطه، بهویژه در مثنوی، وجود دارد.
هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی روانشناختی ارتباط انسان و خدا در مثنوی معنوی انجام شد.
روش: این پژوهش با روش توصیفیـتحلیلی و بر مبنای تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و بررسی مستقیم شش دفتر مثنوی معنوی گردآوری شدهاند و از میان حدود ۲۵ هزار بیت، ۳۵ بیت مرتبط با رابطۀ انسان و خدا، بر اساس کلیدواژههای موضوعی، اشارات صریح یا ضمنی به پیامدهای روانشناختی این رابطه و تکرار مضامین در دفترهای مختلف، بهصورت هدفمند انتخاب شدهاند. ابیات منتخب با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمونی، کدگذاری و طبقهبندی شده و مضامین عرفانی، ازجمله وحدت، شهود، عشق و فنا، و پیامدهای روانشناختی آنها، مانند آرامش، طمأنینه و کاهش اضطراب، تحلیل و تفسیر شدهاند.
یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهد که مولانا در مثنوی، ارتباط انسان و خدا را بر پایهی سه مؤلفهی عرفانی وحدت وجود، وحدت شهود و عشق فناگونه ترسیم کرده است که هر یک بهنوبهی خود، بستری برای کسب آرامش روانی و طمأنینه فراهم میآورند. این یافتهها آشکار میسازد که باور به هدفمندی هستی، هشیاری لحظهای و رهایی از تعلقاتمادی، مهمترین سازوکارهای روانشناختی مثنوی برای کاهش اضطراب وجودی و دستیابی مؤمنان به بهزیستی معنوی در زندگی هستند.
نتیجهگیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که مثنوی معنوی، با ترسیم ارتباط انسان و خدا بر پایۀ وحدت وجود، وحدت شهود و عشق عارفانه، الگویی عملی و کاربردی برای دستیابی به آرامش روانی و طمأنینه ارائه میدهد که میتواند در مشاورههای معنوی، رواندرمانی مبتنی بر آموزههای دینی، و برنامههای ارتقای سلامت روان در جوامع اسلامی بهکار گرفته شود و راهکاری نوین برای کاهش اضطرابهای وجودی عصر مدرن فراهم آورد.
هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی روانشناختی ارتباط انسان و خدا در مثنوی معنوی انجام شد.
روش: این پژوهش با روش توصیفیـتحلیلی و بر مبنای تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و بررسی مستقیم شش دفتر مثنوی معنوی گردآوری شدهاند و از میان حدود ۲۵ هزار بیت، ۳۵ بیت مرتبط با رابطۀ انسان و خدا، بر اساس کلیدواژههای موضوعی، اشارات صریح یا ضمنی به پیامدهای روانشناختی این رابطه و تکرار مضامین در دفترهای مختلف، بهصورت هدفمند انتخاب شدهاند. ابیات منتخب با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمونی، کدگذاری و طبقهبندی شده و مضامین عرفانی، ازجمله وحدت، شهود، عشق و فنا، و پیامدهای روانشناختی آنها، مانند آرامش، طمأنینه و کاهش اضطراب، تحلیل و تفسیر شدهاند.
یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهد که مولانا در مثنوی، ارتباط انسان و خدا را بر پایهی سه مؤلفهی عرفانی وحدت وجود، وحدت شهود و عشق فناگونه ترسیم کرده است که هر یک بهنوبهی خود، بستری برای کسب آرامش روانی و طمأنینه فراهم میآورند. این یافتهها آشکار میسازد که باور به هدفمندی هستی، هشیاری لحظهای و رهایی از تعلقاتمادی، مهمترین سازوکارهای روانشناختی مثنوی برای کاهش اضطراب وجودی و دستیابی مؤمنان به بهزیستی معنوی در زندگی هستند.
نتیجهگیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که مثنوی معنوی، با ترسیم ارتباط انسان و خدا بر پایۀ وحدت وجود، وحدت شهود و عشق عارفانه، الگویی عملی و کاربردی برای دستیابی به آرامش روانی و طمأنینه ارائه میدهد که میتواند در مشاورههای معنوی، رواندرمانی مبتنی بر آموزههای دینی، و برنامههای ارتقای سلامت روان در جوامع اسلامی بهکار گرفته شود و راهکاری نوین برای کاهش اضطرابهای وجودی عصر مدرن فراهم آورد.
فهرست منابع
1. افراسیابپور، علیاکبر، (1390)، روانشناسی و عرفان، تهران: انتشارات خرمشهر.
2. انزابی نژاد، رضا و بهجت السّادات، حجازی، (1384)، اصل سنخیت در عرفان و همانندسازی در روانشناسی (با گذری در اندیشههای عطّار و مولوی). زبان و ادبیات فارسی، 48(197)، 54-35. https://journals.tabrizu.ac.ir/article_1633.html
3. پیرانی، منصور. (۱۳۸۸). مولوی و میل به «جاودانگی» در مثنوی معنوی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (۱۵). https://ensani.ir/fa/article/56623/
4. حسنزاده، صالح. (۱۳۸۸). فهم و برداشت مولانا از خدا، جهان، انسان. آینۀ معرفت، ۹(۱). https://jipt.sbu.ac.ir/article_94655.html
5. حسینی، حسن. (۱۳۸۷). انسان کامل از دیدگاه جمعی از عرفای نامدار اسلامی. ادیان و عرفان، ۵(۱۷). https://www.ensani.ir/fa/article/191798/
6. خانلو، ناصرکاظم و آزادی، علی (1394). تحلیل عرفانی کشف و شهود در فلسفه سهروردی. عرفان اسلامی، 14(56)، 285-298. https://sid.ir/paper/191292/fa
7. خدادادی کریم وند سکینه، مالملی امیدوار، سهراب نژاد سید علی (1404). بررسی روانشناختی مفهوم عدم خشونت در اندیشه و شعر سبک خراسانی و عراقی (با تکیه بر رودکی و مثنوی معنوی مولوی). مجله علوم روانشناختی، ۲۴ (۱۵۴) :۱۸۶-۱۶۷. http://psychologicalscience.ir/article-1-2371-fa.html
8. رحیمپور، فروغ. (۱۳۸۴). رابطه خدا و انسان از دیدگاه حضرت امام خمینی و کییرکگارد. مقالات و بررسیها، ۳۸(۲)، ۷۷. https://jmb.ut.ac.ir/article_11833.html
9. زرینکوب، عبدالحسین. (۱38۴). بحر در کوزه: نقد و تفسیر قصهها و تمثیلات مثنوی معنوی (چاپ بیستم). انتشارات علمی.
10. زمانی، کریم. (۱۳۸۷). شرح جامع مثنوی معنوی (جلد ۲). انتشارات اطلاعات.
11. شهیدی، سیدجعفر. (۱۳۸۰). شرح مثنوی (جلد ۲). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
12. صافحیان، محمد. (۱۳۸۷). دیدار و لقاء خداوند در نگاه قرآن، عترت و عرفان. فصلنامۀ علوم اسلامی، ۱۱. https://stb.iau.ir/faculty/m-safehian/fa/articlesInPublications/101
13. طالبزاده، سید حمید، و میرزایی، علیرضا. (۱۳۹۰). چگونگی گذر از خودشناسی به خداشناسی از دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی (ره). انسانپژوهی دینی، ۸(۲۵)، ۸۹–۱۱۵. https://raj.smc.ac.ir/article_2295.html
14. طباطبایی، فاطمه. (۱۳۸۰). جلوات زیباشناسانۀ خدا بر دلباختگان عارف. مجله دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، ۱۵۷. https://journals.ut.ac.ir/article_13894.html
15. علی خانی، اسماعیل (1391). الهیات سلبی، سیر تاریخی و بررسی دیدگاه ها. معرفت کلامی، 3(1)، 89-113. https://ensani.ir/fa/article/324314/
16. قنبری، بخشعلی. (۱۳۹۴). رابطه عقیدتی ـ معرفتی انسان و خدا در نهجالبلاغه. انسانپژوهی دینی، ۱۲(۳۳)، ۱۴۳–۱۶۲. https://raj.smc.ac.ir/article_14774_12.html?lang=en
17. کاشفی، ملا حسین. (1394). لب لباب مثنوی: از اصل نسخۀ خطی متعلق به کتابخانۀ سید نصرالله تقوی، رئیس دیوان کشور، و مصحح به تصحیح معظمله (سید نصرالله تقوی، مصحح؛ سعید نفیسی، مقدمه). بنگاه افشاری.
18. کامیاب تالشی، نصرت الله، (1385)، عشق در عرفان اسلامی (از بایزید تا عبدالرحمن جامی)، چاپ سوم، تهران: فردوس.
19. کوشایان، طاهره، حاجیزاده، حسین، غیبی، سیدمحمودرضا، و صراطی، ژیلا. (۱۴۰۰). رویکرد شمس و مولانا به سبک زندگی اسلامی و انس آنها با قرآن. سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، 5(3)، ۵۸–۶۶. https://www.islamiilife.com/article_186547.html
20. لشکری، سارا. (۱۳۹۲). مولانا و دغدغههای انسانی: نگاهی گذرا بر کتاب مولانا و مسائل وجودی انسان. کتاب ماه فلسفه، (۶۸).
21. موسی پور حامد، کلانترهرمزی آتوسا، برجعلی احمد (1399). تبیین الگوی مفهومی "رشد خود" مبتنی بر آثار مولوی. مجله علوم روانشناختی، ۱۹ (۹۴) :۱۲۱۸-۱۲۰۵. http://psychologicalscience.ir/article-1-780-fa.html
22. نیکلسون، رینولد الین (1923). تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا (محمدرضا شفیعی کدکنی، (1394). چاپ پنجم. انتشارات سخن.
23. همایی، جلالالدین، (۱۳۹۰)، مثنوی معنوی و انسانشناسی مولوی، تهران: انتشارات هرمس.
24. یاوری مریم، اسمعیلی معصومه، کاظمیان سمیه، احمدی فرشته (1402). تدوین الگوی مشاورهای استقرار پایگاه هویت مهاجران مبتنی بر "بازگشت به خویشتن" مستخرج از استعارههای داستانهای مثنوی معنوی. مجله علوم روانشناختی، ۲۲ (۱۲۱) :۹۲-۷۱. http://psychologicalscience.ir/article-1-1785-fa.html
25. Afrasiabpour, A.-A. (2011). Psychology and mysticism. Khorramshahr Publishing.
26. Alikhani, E. (2012). Apophatic theology: Its historical development and an examination of various perspectives. Theological Knowledge, 3(1), 89–113. https://ensani.ir/fa/article/324314/
27. Anzabi-Nejad, R., & Hejazi, B. al-S. (2005). The principle of homogeneity in mysticism and identification in psychology: A study of the thoughts of ʿAttār and Rumi. Persian Language and Literature, 48(197), 35–54. https://journals.tabrizu.ac.ir/article_1633.html
28. Ghanbari, B. (2015). The doctrinal and epistemological relationship between the human being and God in the Nahj al-Balāghah. Religious Anthropology, 12(33), 143–162. https://raj.smc.ac.ir/article_14774_12.html?lang=en
29. Hassanzadeh, S. (2009). Mawlānā’s understanding and interpretation of God, the world, and the human being. Mirror of Knowledge, 9(1). https://jipt.sbu.ac.ir/article_94655.html
30. Homaei, J. al-D. (2011). Rumi’s Masnavi and Rumi’s anthropology. Hermes Publishing.
31. Hosseini, H. (2008). The perfect human from the perspective of several prominent Islamic mystics. Religions and Mysticism, 5(17). https://www.ensani.ir/fa/article/191798/
32. Kamiyab-Taleshi, N. (2006). Love in Islamic mysticism: From Bāyazīd to ʿAbd al-Raḥmān Jāmī (3rd ed.). Ferdows Publishing.
33. Kashifi, M. H. (2015). The quintessence of the Masnavi: Based on the original manuscript belonging to the library of Seyyed Nasrollah Taqavi, former chief justice, edited by him (S. N. Taqavi, Ed.; S. Nafisi, introduction). Afshari Publishing.
34. Khanlou, N. K., & Azadi, A. (2015). A mystical analysis of unveiling and visionary experience in Suhrawardī’s philosophy. Islamic Mysticism, 14(56), 285–298. https://sid.ir/paper/191292/fa
35. Khodadadi Karimvand, S., Malemali, O., & Sohrabnejad, S. A. (2025). A psychological examination of the concept of nonviolence in the thought and poetry of the Khorasani and Iraqi styles: With emphasis on Rudaki and Rumi’s Masnavi. Journal of Psychological Sciences, 24(154), 167–186. http://psychologicalscience.ir/article-1-2371-fa.html
36. Koushayan, T., Hajizadeh, H., Gheibi, S. M. R., & Serati, Z. (2021). Shams and Rumi’s approach to the Islamic lifestyle and their familiarity with the Qur’an. Islamic Lifestyle with a Health-Centered Approach, 5(3), 58–66. https://www.islamiilife.com/article_186547.html
37. Lashkari, S. (2013). Rumi and human concerns: A brief review of Rumi and the existential problems of the human being. Philosophy Monthly, 68.
38. Mousapour, H., Kalantar-Hormozi, A., & Borjali, A. (2020). Elucidating a conceptual model of “self-growth” based on the works of Rumi. Journal of Psychological Sciences, 19(94), 1205–1218. http://psychologicalscience.ir/article-1-780-fa.html
39. Nicholson, R. A. (2015). Islamic mysticism and the relationship between the human being and God (M. R. Shafiei Kadkani, Trans.; 5th ed.). Sokhan Publishing. (Original work published 1923)
40. Pirani, M. (2009). Rumi and the desire for “immortality” in the Masnavi-ye Maʿnavi. Research in Persian Language and Literature, 15. https://ensani.ir/fa/article/56623/
41. Rahimpour, F. (2005). The relationship between God and the human being from the perspective of Imam Khomeini and Kierkegaard. Articles and Reviews, 38(2), 77. https://jmb.ut.ac.ir/article_11833.html
42. Safehian, M. (2008). Encountering and meeting God in the Qur’an, the Prophet’s household, and mysticism. Quarterly Journal of Islamic Sciences, 11. https://stb.iau.ir/faculty/m-safehian/fa/articlesInPublications/101
43. Shahidi, S. J. (2001). A commentary on the Masnavi (Vol. 2). Scientific and Cultural Publishing Company.
44. Tabatabaei, F. (2001). The aesthetic manifestations of God among the lovers of mystical experience. Journal of the Faculty of Literature and Humanities, 157. https://journals.ut.ac.ir/article_13894.html
45. Talebzadeh, S. H., & Mirzaei, A. (2011). How to move from self-knowledge to God-knowledge from the perspective of Mullā Ṣadrā and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī. Religious Anthropology, 8(25), 89–115. https://raj.smc.ac.ir/article_2295.html
46. Yavari, M., Esmaeili, M., Kazemian, S., & Ahmadi, F. (2023). Developing a counseling model for establishing the identity base of immigrants based on “returning to the self,” derived from the metaphors of stories in Rumi’s Masnavi. Journal of Psychological Sciences, 22(121), 71–92. http://psychologicalscience.ir/article-1-1785-fa.html
47. Zamani, K. (2008). A comprehensive commentary on Rumi’s Masnavi (Vol. 2). Etela’at Publishing.
48. Zarrinkoub, A. H. (2005). Sea in the jug: A critical interpretation of the stories and parables of Rumi’s Masnavi (20th ed.). Elmi Publishing.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط مجوز کرییتیو کامنز (CC BY-NC-ND) قابل بازنشر است. |
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0)